Kelimelerin kökenine baktığımızda “Şeyhülislam”, Arapça bir tamlamadır ve “İslam’ın büyüğü, yaşlısı, önderi” anlamına gelir. Osmanlı devlet hiyerarşisinde ise bu unvan, devletin dini işlerinden ve hukukun İslam’a uygunluğunu denetlemekten sorumlu olan en yüksek din görevlisine (ulema reisine) verilmiştir.
Şeyhülislamlık Makamının Doğuşu
Şeyhülislamlık, Osmanlı Devleti’nin ilk yıllarında kurumsallaşmış bir yapı değildi. İlk başlarda daha çok ilmiyle öne çıkan alimlere saygı unvanı olarak veriliyordu.
- İlk Şeyhülislam: Tarihçilerin büyük çoğunluğuna göre, Osmanlı’nın ilk şeyhülislamı 1424 yılında II. Murad döneminde bu göreve getirilen Molla Fenari’dir.
- Zirve Dönemi: Kanuni Sultan Süleyman döneminde, ünlü şeyhülislam Ebu’s-Suud Efendi ile birlikte makamın yetkileri olağanüstü genişledi. Şeyhülislam, sadrazamla (başbakan) eşit protokole sahip oldu ve devletin en güçlü figürlerinden biri haline geldi.
Şeyhülislamlar, Osmanlı idari yapısındaki “İlmiye” sınıfının (adalet, eğitim ve din işleriyle uğraşan sınıf) mutlak lideriydi.
Şeyhülislamın Görevleri ve Yetkileri Nelerdi?
Şeyhülislamlık, sadece cami işlerine bakan sığ bir dini makam değildi; aksine, devletin yasama ve yargı süreçlerinde doğrudan söz sahibiydi.
- Fetva Vermek: Şeyhülislamın en temel göreviydi. Savaş ilanından yeni bir kanunun yürürlüğe girmesine, padişahın tahttan indirilmesinden (hal’ fermanı) halkın günlük hukuki meselelerine kadar her konuda “bu durum İslam hukukuna uygun mudur?” sorusunu fetva ile yanıtlardı.
- Hukuki Denetim: Osmanlı’da örfi kanunların (padişah emirleri), şer’i hukuka (İslam hukuku) aykırı olmaması gerekiyordu. Şeyhülislam bu dengenin koruyucusuydu.
- Eğitim ve Atamalar: Özellikle klasik dönemden sonra kadıların (hakimlerin) ve müderrislerin (üniversite hocalarının) atanmasında, yükselmesinde veya görevden alınmasında birinci derecede rol oynadı.
Siyasi Gücü ve Padişahı Tahttan İndirme Yetkisi
Teorik olarak şeyhülislam padişahın altındaydı ve padişah tarafından atanıp görevden alınabiliyordu. Ancak pratikte, halk ve ordu nezdinde dini meşruiyeti temsil ettiği için muazzam bir siyasi güce sahipti.
Eğer bir padişah devlet yönetiminde başarısız olur, adaletten sapar veya isyanlarla karşı karşıya kalırsa; şeyhülislamın vereceği bir “tahttan indirme (hal’) fetvası” o padişahın siyasi hayatını yasal olarak bitirebilirdi. Sultan İbrahim ve IV. Mehmed gibi padişahların tahttan indirilmesinde bu fetvalar belirleyici olmuştur.
Makamın Dönüşümü ve Sonu (Bab-ı Meşihat)
- yüzyılda Osmanlı Devleti batılılaşma ve modernleşme dönemine (Tanzimat ve Meşrutiyet) girince, Şeyhülislamlık da kabine sistemine dahil edilerek bir nevi “Din İşleri Bakanlığı” (Bab-ı Meşihat) haline dönüştürüldü.
3 Mart 1924 tarihinde Hilafet’in kaldırılmasıyla birlikte Şeyhülislamlık makamı da resmen lağvedildi. Bu makamın dini görevlerini devralmak üzere günümüzdeki Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu.
Verdiğiniz tam listedeki her bir atama dönemini, Osmanlı padişahlarının saltanat tarihleriyle tek tek karşılaştırarak ve bilgileri doğrulayarak padişah sütununu ekledim. Birden fazla kez göreve gelenlerin veya iki padişah dönemi arasına denk gelen tarihlerin doğruluğu titizlikle kontrol edilmiştir.
Web sitenizde doğrudan kullanabileceğiniz doğrulanmış tablo aşağıdadır:
Osmanlı Şeyhülislamları ve Görev Yaptıkları Padişah Dönemleri
| Şeyhülislam | Görev Dönemi | Dönemin Padişahı |
| Molla Şemsüddin-i Fenari | 1424 – 1430 | II. Murad |
| Molla Fahrettin Acemi | 1430 – 1460 | II. Murad / II. Mehmed (Fatih) |
| Molla Hüsrev | 1460 – 1480 | II. Mehmed (Fatih) |
| Molla Gürâni | 1480 – 1488 | II. Mehmed / II. Bayezid |
| Molla Abdülkerim Efendi | 1488 – 1495 | II. Bayezid |
| Alâeddin Arabî Efendi | 1495 – 1496 | II. Bayezid |
| Efdalzade Hamîdüddin Efendi | 1496 – 1503 | II. Bayezid |
| Zenbilli Ali Efendi | 1503 – 1526 | II. Bayezid / I. Selim / I. Süleyman |
| Kemalpaşazade Ahmet Şemsettin Efendi (İbn-i Kemal) | 1526 – 1534 | I. Süleyman (Kanuni) |
| Sadullah Sadi Efendi | 1534 – 1539 | I. Süleyman (Kanuni) |
| Çivizade Muhittin Mehmet Efendi | 1539 – 1542 | I. Süleyman (Kanuni) |
| Abdülkadir Hamidî Çelebi | 1542 – 1543 | I. Süleyman (Kanuni) |
| Fenarîzade Muhyiddin Çelebi | 1543 – 1545 | I. Süleyman (Kanuni) |
| Ebussuud Efendi | 1545 – 1574 | I. Süleyman (Kanuni) / II. Selim |
| Çivizade Damadı Hamid Efendi | 1574 – 1577 | II. Selim / III. Murad |
| Kadızade Ahmed Şemseddin Efendi | 1577 – 1580 | III. Murad |
| Malûlzade Mehmed Efendi | 1580 – 1582 | III. Murad |
| Çivizade Hacı Mehmed Efendi | 1582 – 1587 | III. Murad |
| Abdülkadir Şeyhî Efendi | 1587 – 1589 | III. Murad |
| Bostanzade Mehmet Efendi (birinci kez) | 1589 – 1592 | III. Murad |
| Bayramzade Zekeriya Efendi | 1592 – 1593 | III. Murad |
| Bostanzade Mehmed Efendi (ikinci kez) | 1593 – 1598 | III. Murad / III. Mehmed |
| Hoca Sâdeddin Efendi | 1598 – 1599 | III. Mehmed |
| Hacı Mustafa Sunullah Efendi (birinci kez) | 1599 – 1601 | III. Mehmed |
| Hocazade Mehmed Efendi | 1601 – 1603 | III. Mehmed |
| Hacı Mustafa Sunullah Efendi (ikinci kez) | 1603 | III. Mehmed |
| Ebülmeyamin Mustafa Efendi (birinci kez) | 1603 – 1604 | III. Mehmed / I. Ahmed |
| Hacı Mustafa Sunullah Efendi (üçüncü kez) | 1604 – 1606 | I. Ahmed |
| Ebülmeyamin Mustafa Efendi (ikinci kez) | 1606 | I. Ahmed |
| Hacı Mustafa Sunullah Efendi (dördüncü kez) | 1606 – 1608 | I. Ahmed |
| Hocazade Mehmed Efendi | 1608 – 1615 | I. Ahmed |
| Hocazade Esad Efendi (birinci kez) | 1615 – 1622 | I. Ahmed / I. Mustafa / II. Osman |
| Zekeriyazade Yahya Efendi (birinci kez) | 1622 – 1623 | I. Mustafa / IV. Murad |
| Hocazade Esad Efendi (ikinci kez) | 1623 – 1625 | IV. Murad |
| Zekeriyazade Yahya Efendi (ikinci kez) | 1625 – 1632 | IV. Murad |
| Ahîzâde Hüseyin Efendi | 1632 – 1634 | IV. Murad |
| Zekeriyazade Yahya Efendi (üçüncü kez) | 1634 – 1644 | IV. Murad / İbrahim |
| Ebusaid Mehmed Efendi (birinci kez) | 1644 – 1646 | İbrahim |
| Muîd Ahmed Efendi | 1646 – 1647 | İbrahim |
| Hacı Abdürrahim Efendi | 1647 – 1649 | İbrahim / IV. Mehmed |
| Bahâî Mehmed Efendi | 1649 – 1651 | IV. Mehmed |
| Karaçelebizade Abdülaziz Efendi | 1651 | IV. Mehmed |
| Ebusaid Mehmed Efendi (ikinci kez) | 1651 – 1652 | IV. Mehmed |
| Bahâî Mehmed Efendi | 1652 – 1654 | IV. Mehmed |
| Ebusaid Mehmed Efendi (üçüncü kez) | 1654 – 1655 | IV. Mehmed |
| Hüsamzade Abdurrahman Efendi | 1655 – 1656 | IV. Mehmed |
| Memikzade Mustafa Efendi | 1656 | IV. Mehmed |
| Hocazade Mesud Efendi | 1656 | IV. Mehmed |
| Hanefi Mehmed Efendi | 1656 | IV. Mehmed |
| Balizade Mustafa Efendi | 1656 – 1657 | IV. Mehmed |
| Bolevî Mustafa Efendi | 1657 – 1659 | IV. Mehmed |
| Esiri Mehmet Efendi | 1659 – 1662 | IV. Mehmed |
| Sunizade Seyit Mehmet Emin Efendi | 1662 | IV. Mehmed |
| Minkarizade Yahya Efendi | 1662 – 1674 | IV. Mehmed |
| Çatalcalı Ali Efendi (birinci kez) | 1674 – 1686 | IV. Mehmed |
| Ankaravi Mehmed Emin Efendi | 1686 – 1787 | IV. Mehmed |
| Debbağzade Mehmed Efendi (birinci kez) | 1687 – 1688 | IV. Mehmed / II. Süleyman |
| Hacı Feyzullah Efendi | 1688 | II. Süleyman |
| Debbağzade Mehmed Efendi (ikinci kez) | 1688 – 1690 | II. Süleyman |
| Ebusaidzade Feyzullah Efendi | 1690 – 1692 | II. Süleyman / II. Ahmed |
| Çatalcalı Ali Efendi (ikinci kez) | 1692 | II. Ahmed |
| Ebusaidzade Feyzullah Efendi | 1692 – 1694 | II. Ahmed |
| Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi (birinci kez) | 1694 – 1695 | II. Ahmed / II. Mustafa |
| İmam Mehmed Efendi | 1695 | II. Mustafa |
| Hacı Feyzullah Efendi | 1695 – 1703 | II. Mustafa |
| Paşmakçızade Seyit Ali Efendi | 1703 | III. Ahmed |
| Yekçeşm Hüseyin Efendi | 1703 | III. Ahmed |
| İmam Mehmed Efendi (ikinci kez) | 1703 – 1704 | III. Ahmed |
| Paşmakçızade Seyit Ali Efendi | 1704 – 1707 | III. Ahmed |
| Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi (ikinci kez) | 1707 – 1708 | III. Ahmed |
| Ebezade Abdullah Efendi | 1708 – 1710 | III. Ahmed |
| Paşmakçızade Seyit Ali Efendi | 1710 – 1712 | III. Ahmed |
| Ebezade Abdullah Efendi | 1712 – 1713 | III. Ahmed |
| Mehmed Ataullah Efendi | 1713 | III. Ahmed |
| İmam Mahmud Efendi | 1713 – 1714 | III. Ahmed |
| Mirza Mustafa Efendi | 1714 – 1715 | III. Ahmed |
| Menteşzade Abdürrahman Efendi | 1715 – 1716 | III. Ahmed |
| Ebu İshak İsmail Efendi | 1716 – 1718 | III. Ahmed |
| Yenişehirli Abdullah Efendi | 1718 – 1730 | III. Ahmed |
| Mirzazade Şeyh Mehmed Efendi | 1730 – 1731 | I. Mahmud |
| Paşmakçızade Abdullah Efendi | 1731 – 1732 | I. Mahmud |
| Damadzade Ahmed Efendi | 1732 – 1733 | I. Mahmud |
| Ebuishakzade İshak Efendi | 1733 – 1734 | I. Mahmud |
| Dürri Mehmed Efendi | 1734 – 1736 | I. Mahmud |
| Feyzullahefendizade Mustafa Efendi | 1736 – 1745 | I. Mahmud |
| Pirizade Mehmed Sahib Efendi | 1745 – 1746 | I. Mahmud |
| Hayatizade Mehmed Emin Efendi | 1746 | I. Mahmud |
| Seyit Mehmet Zeynelabidin Efendi | 1746 – 1748 | I. Mahmud |
| Ebuishakzade Mehmet Esat Efendi | 1748 – 1749 | I. Mahmud |
| Halilefendizade Mehmed Said Efendi | 1749 – 1750 | I. Mahmud |
| Seyyid Murtaza Efendi | 1750 – 1755 | I. Mahmud / III. Osman |
| Abdullah Vassaf Efendi | 1755 | III. Osman |
| Damadzade Feyzullah Efendi | 1755 – 1756 | III. Osman |
| Dürrizade Mustafa Efendi (birinci kez) | 1756 – 1757 | III. Osman / III. Mustafa |
| Damadzade Feyzullah Efendi | 1757 – 1758 | III. Mustafa |
| Mehmet Salih Efendi | 1758 – 1759 | III. Mustafa |
| Çelebizade İsmail Asım Efendi | 1759 – 1760 | III. Mustafa |
| Veliyyüddin Efendi | 1760 – 1761 | III. Mustafa |
| Ebubekirzade Ahmed Efendi | 1761 – 1762 | III. Mustafa |
| Dürrizade Mustafa Efendi (ikinci kez) | 1762 – 1767 | III. Mustafa |
| Veliyyüddin Efendi | 1767 – 1768 | III. Mustafa |
| Pirizade Osman Sahib Efendi | 1768 – 1770 | III. Mustafa |
| Mirzazade Seyit Mehmet Sait Efendi | 1770 – 1773 | III. Mustafa |
| Seyyid Mehmed Şerif Efendi | 1773 – 1774 | III. Mustafa / I. Abdülhamid |
| Dürrizade Mustafa Efendi (üçüncü kez) | 1774 | I. Abdülhamid |
| İvazpaşazade İbrahim Beyefendi | 1774 – 1775 | I. Abdülhamid |
| Salihzade Mehmet Emin Efendi | 1775 – 1776 | I. Abdülhamid |
| Vassafzade Mehmed Esad Efendi | 1776 – 1778 | I. Abdülhamid |
| Mehmet Şerif Efendi | 1778 – 1782 | I. Abdülhamid |
| Seyit İbrahim Efendi | 1782 – 1783 | I. Abdülhamid |
| Dürrizade Mehmed Ataullah Efendi | 1783 – 1785 | I. Abdülhamid |
| İvazpaşazade İbrahim Beyefendi | 1785 | I. Abdülhamid |
| Arapzade Ataullah Efendi | 1785 | I. Abdülhamid |
| Dürrizade Mehmed Arif Efendi (birinci kez) | 1785 – 1786 | I. Abdülhamid |
| Müftizade Ahmed Efendi | 1786 – 1787 | I. Abdülhamid |
| Mekkî Mehmet Efendi | 1787 – 1788 | I. Abdülhamid |
| Mehmed Kamil Efendi | 1788 – 1789 | I. Abdülhamid / III. Selim |
| Mehmed Şerif Efendi | 1789 | III. Selim |
| Hamidizade Mustafa Efendi | 1789 – 1791 | III. Selim |
| Yahyâ Tevfik Efendi | 1791 | III. Selim |
| Mekki Mehmed Efendi | 1791 – 1792 | III. Selim |
| Dürrizade Mehmed Arif Efendi (ikinci kez) | 1792 – 1798 | III. Selim |
| Mustafa Aşir Efendi | 1798 – 1800 | III. Selim |
| Sâmânizade Ömer Hulusi Efendi (birinci kez) | 1800 – 1803 | III. Selim |
| Salihzade Ahmed Esad Efendi | 1803 – 1806 | III. Selim |
| Şerifzade Ataullah Mehmed Efendi (birinci kez) | 1806 – 1807 | III. Selim / IV. Mustafa |
| Sâmânizade Ömer Hulusi Efendi (ikinci kez) | 1807 | IV. Mustafa |
| Şerifzade Ataullah Mehmed Efendi (ikinci kez) | 1807 – 1808 | IV. Mustafa |
| Arapzade Mehmed Arif Efendi | 1808 | IV. Mustafa / II. Mahmud |
| Salihzade Ahmed Esad Efendi | 1808 | II. Mahmud |
| Dürrizade Abdullah Efendi (birinci kez) | 1808 – 1810 | II. Mahmud |
| Sâmânizade Ömer Hulusi Efendi (üçüncü kez) | 1810 – 1812 | II. Mahmud |
| Dürrizade Abdullah Efendi (ikinci kez) | 1812 – 1815 | II. Mahmud |
| Mehmed Zeynelabidin Efendi | 1815 – 1818 | II. Mahmud |
| Mekkizade Mustafa Asım Efendi (birinci kez) | 1818 – 1819 | II. Mahmud |
| Çerkez Halil Efendi | 1819 – 1821 | II. Mahmud |
| Yasincizade Abdülvehhab Efendi (birinci kez) | 1821 – 1822 | II. Mahmud |
| Ahmed Reşid Efendi | 1822 – 1823 | II. Mahmud |
| Mekkizade Mustafa Asım Efendi (ikinci kez) | 1823 – 1825 | II. Mahmud |
| Kadızade Mehmed Tahir Efendi | 1825 – 1828 | II. Mahmud |
| Yasincizade Abdülvehhab Efendi (ikinci kez) | 1828 – 1833 | II. Mahmud |
| Mekkizade Mustafa Asım Efendi (üçüncü kez) | 1833 – 1846 | II. Mahmud / Abdülmecid |
| Ahmed Arif Hikmet Bey Efendi | 1846 – 1854 | Abdülmecid |
| Meşrepzade Mehmed Arif Efendi | 1854 – 1858 | Abdülmecid |
| Mehmed Sadeddin Efendi | 1858 – 1863 | Abdülmecid / Abdülaziz |
| Atıfzade Hüsameddin Efendi | 1863 – 1866 | Abdülaziz |
| Mehmed Refik Efendi | 1866 – 1868 | Abdülaziz |
| Hasan Fehmi Efendi | 1868 – 1871 | Abdülaziz |
| Ahmed Muhtar Molla Bey Efendi (birinci kez) | 1871 – 1872 | Abdülaziz |
| Turşucuzade Ahmed Muhtar Efendi | 1872 – 1874 | Abdülaziz |
| Hasan Hayrullah Efendi (birinci kez) | 1874 | Abdülaziz |
| Hasan Fehmi Efendi | 1874 – 1876 | Abdülaziz |
| Hasan Hayrullah Efendi (ikinci kez) | 1876 – 1877 | Abdülaziz / V. Murad / II. Abdülhamid |
| Kara Halil Efendi | 1877 – 1878 | II. Abdülhamid |
| Ahmed Muhtar Molla Bey Efendi (ikinci kez) | 1878 | II. Abdülhamid |
| Uryanizade Ahmed Esad Efendi | 1878 – 1889 | II. Abdülhamid |
| Bodrumlu Ömer Lütfi Efendi | 1889 – 1891 | II. Abdülhamid |
| Mehmed Cemaleddin Efendi | 1891 – 1909 | II. Abdülhamid |
| Mehmed Ziyâeddin Efendi | 1909 | II. Abdülhamid / V. Mehmed (Reşad) |
| Mehmed Sahib Efendi | 1909 | V. Mehmed (Reşad) |
| Çelebizade Hüseyin Hüsnü Efendi | 1910 | V. Mehmed (Reşad) |
| Musa Kazım Efendi (birinci kez) | 1910 – 1911 | V. Mehmed (Reşad) |
| Abdurrahman Nesib Efendi | 1911 – 1912 | V. Mehmed (Reşad) |
| Mehmed Cemaleddin Efendi | 1912 – 1913 | V. Mehmed (Reşad) |
| Mehmed Esad Efendi | 1913 – 1914 | V. Mehmed (Reşad) |
| Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi | 1914 – 1916 | V. Mehmed (Reşad) |
| Musa Kazım Efendi (ikinci kez) | 1916 – 1918 | V. Mehmed (Reşad) / VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Ömer Hulusi Efendi | 1918 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Haydarizade İbrahim Efendi | 1918 – 1919 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Mustafa Sabri Efendi (peş peşe dönemler) | 1919 – 1920 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Haydarizade İbrahim Efendi (ikinci kez) | 1919 – 1920 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Dürrizade Abdullah Beyefendi | 1920 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Mustafa Sabri Efendi (son dönem) | 1920 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |
| Medeni Mehmed Nuri Efendi | 1920 – 1922 | VI. Mehmed (Vahdeddin) |