Sultan II. Abdülhamid, 22 Eylül 1842 tarihinde İstanbul’da, Çırağan Sarayı’nda dünyaya geldi. Babası Sultan Abdülmecid, annesi ise Tîrimüjgân Kadınefendi’dir. Henüz 11 yaşındayken annesini veremden kaybetmesi, onun çocukluk ruh halinde derin izler bıraktı; bu kaybın ardından kendisini babasının diğer eşi olan ve çocuğu bulunmayan Piristû Kadınefendi büyüttü.
Veliahtlık sırasında doğrudan ilk sırada yer almadığı için şehzadelik yıllarını gözlerden uzak ve oldukça serbest geçirdi. Bu dönemde:
- Dönemin en iyi hocalarından özel dersler aldı; Türkçe, Arapça ve Farsçanın yanı sıra Fransızca öğrendi ve Batı müziği eğitimi aldı.
- Ticarete ve ekonomiye büyük ilgi duydu. Kendi birikimiyle borsa ve koyun ticareti gibi işlerle uğraşarak tahta çıkmadan önce ciddi bir şahsi servet elde etti.
- Amcası Sultan Abdülaziz’in Mısır ve Avrupa seyahatlerine eşlik ederek Batı dünyasını, sanayisini ve diplomasisini yerinde gözlemleme fırsatı buldu.
Şehzade Abdülhamid Efendi, tahta çıkmadan önceki yıllarının büyük bir kısmını Maslak Kasırları’nda (Maslak Köşkü) geçirmiştir. Burayı bilinçli olarak tercih etmesinin ve vaktini burada harcamasının arkasında hem şahsi karakteri hem de dönemin siyasi atmosferi yatmaktadır:
- Siyasi Güvenlik ve İnziva: Babası Sultan Abdülmecid’in vefatı, amcası Sultan Abdülaziz’in trajik bir darbeyle tahttan indirilerek katledilmesi ve ardından ağabeyi V. Murad’ın akıl sağlığını yitirmesi, şehzadelik döneminde Abdülhamid’i aşırı temkinli bir karakter yapmaya zorlamıştır. Göz önünde olmak, saray entrikalarına karışmak ya da Jön Türkler gibi muhalif gruplarla ilişkilendirilmek istemediği için dönemin şehir merkezinden (Beşiktaş ve Dolmabahçe çevresi) uzakta, ormanlık ve sakin bir bölge olan Maslak’ı bir sığınak olarak görmüştür.
- İktisadi Faaliyetler ve Tarım: Abdülhamid Efendi burada adeta modern bir çiftlik kurmuştur. Kendi şahsi bütçesini yönetmiş, borsa yatırımları yapmış, koyun yetiştiriciliğiyle ve tarımla bizzat ilgilenmiştir. Tahta çıktığında borç içinde kıvranan devlet maliyesine karşın, kendi şahsi servetini Maslak’taki bu disiplinli ve planlı ekonomi yönetimi sayesinde edinmiştir.
- Marangozluk Atölyesi: İleride Yıldız Sarayı’nda da devam ettireceği ünlü marangozluk zanaatını Maslak’taki atölyesinde geliştirmiş, gün boyu ahşap işleyerek hem zihnini dinlendirmiş hem de saray dedikodularından uzak kalmıştır. Kendisine tahta çıktığı müjdesi de yine bu Maslak Kasrı’nda tebliğ edilmiştir.
Tahta Çıkışı ve Karışıklıklar Dönemi
Osmanlı tarihinin en hareketli yıllarından biri olan 1876 yılı, “Üç Padişah Yılı” olarak tarihe geçti. Önce Sultan Abdülaziz tahttan indirildi, ardından tahta çıkan V. Murad akıl sağlığının bozulması sebebiyle görevden alındı. Yeni anayasayı (Kânûn-ı Esâsî) ilan etme sözü veren II. Abdülhamid, Midhat Paşa ve arkadaşlarıyla anlaşarak 31 Ağustos 1876’da tahta çıktı.
Tahta çıktığında devlet mali ve askeri olarak iflasın eşiğindeydi. Göreve gelişinden hemen sonra patlak veren 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi), büyük toprak kayıplarıyla sonuçlandı ve Rus ordularının Yeşilköy’e kadar gelmesine neden oldu. Bu buhranlı dönemde anayasanın kendisine verdiği yetkiyi kullanan padişah, Meclis-i Mebusan’ı süresiz olarak tatil etti ve devlet yönetimini Yıldız Sarayı’nda kendi elinde topladı.
Saltanat Dönemi ve İz bırakan Politikaları
Yıldız Sarayı
Sultan II. Abdülhamid, tahta çıktıktan kısa bir süre sonra babasının ve amcasının kullandığı Dolmabahçe Sarayı’nı terk ederek devlet merkezini Yıldız Sarayı’na taşımıştır. Bu büyük yerleşim değişikliğinin nedenleri şunlardır:
- Güvenlik (Jeostratejik Konum): Dolmabahçe Sarayı deniz kenarındaydı ve denizden gelebilecek bir donanma kuşatmasına ya da isyana karşı tamamen savunmasızdı. Yıldız Sarayı ise Beşiktaş sırtlarında, etrafı yüksek duvarlarla çevrilebilecek, savunması kolay, hakim bir tepede yer alıyordu. Padişahın gelişmiş güvenlik anlayışına (ve meşhur vehmine) burası çok daha uygundu.
- Küçük Bir Şehir Kompleksi: Yıldız Sarayı sadece padişahın yaşadığı bir konut değil; içinde resmi daireler, büyük bir kütüphane, tiyatro, matbaa, çini fabrikası, marangozhane, itfaiye teşkilatı ve fotoğraf stüdyoları barındıran devasa bir hükümet kompleksi haline getirilmiştir. 33 yıl boyunca imparatorluk, bürokrasinin hantallığından arındırılmış bir şekilde doğrudan bu saraydaki “Yıldız Şifre Odası” ve jurnaller vasıtasıyla tek merkezden yönetilmiştir.
Denge Siyaseti ve Diplomasi
II. Abdülhamid, askeri açıdan zayıf düşmüş imparatorluğu korumak için savaştan kaçınma yolunu seçti. İngiltere, Fransa, Rusya ve Almanya gibi büyük güçlerin (Düvel-i Muazzama) birbirleriyle olan çıkar çatışmalarını dehasıyla yöneterek muazzam bir “Denge Siyaseti” uyguladı.
İslam Birliği
Sömürgeci güçlere karşı en büyük koz olarak halifelik makamını kullandı. Dünyanın dört bir yanındaki Müslüman topluluklarla (Hindistan’dan Afrika’ya kadar) doğrudan bağlar kurdu ve bu sayede batılı devletlerin iç işlerine müdahale etmesini zorlaştırdı.
Eğitim ve Altyapı Seferberliği
Tarihçiler tarafından Osmanlı modernleşmesinin en büyük adımlarının bu dönemde atıldığı kabul edilir.
- Anadolu’nun her köşesine rüştiyeler (ortaokullar), idadiler (liseler) ve meslek okulları açıldı.
- Mekteb-i Mülkiye, Mekteb-i Hukuk ve Sanayi-i Nefise Mektebi gibi modern üniversite düzeyinde eğitim veren kurumlar bu dönemde zirveye ulaştı.
- Hicaz Demiryolu projesi ile Şam’dan Medine’ye kadar uzanan devasa bir ulaşım hattı, tamamen Müslümanların bağışları ve yerli sermaye ile inşa edildi.
Tahttan İndirilişi ve Son Yılları
İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin baskılarıyla 1908 yılında II. Meşrutiyet’i ilan etmek zorunda kaldı. Ancak 13 Nisan 1909’da patlak veren 31 Mart Vakası sonrasında, isyanı bastıran Hareket Ordusu’nun İstanbul’a girmesiyle birlikte Meclis kararıyla tahttan indirildi (27 Nisan 1909).
Selanik’te Sürgün ve Tecrit Yılları
31 Mart Vakası’nın ardından 1909’da tahttan indirilen devrik sultan, aynı gece apar topar bir trene bindirilerek İttihat ve Terakki’nin kalesi sayılan Selanik’teki Alatini Köşkü’ne sürgüne gönderilmiştir. Bu dönem, ömrü boyunca devletin zirvesinde bulunmuş bir insan için psikolojik ve fiziksel açıdan büyük zorluklarla geçmiştir:
- Ağır Tecrit ve Gözetim: Dış dünya ile bağı tamamen kesilmiştir. Gazete okuması, mektup alıp göndermesi, hatta köşke yakın akrabaları dışında ziyaretçi kabul edilmesi kesinlikle yasaklanmıştır. Köşkün etrafı İttihatçı subaylar ve nöbetçilerle kuşatılmıştır.
- Maddi Sıkıntılar ve Servetine El Konulması: Şahsi banka hesaplarındaki paralar ve Yıldız Sarayı’ndaki şahsi serveti, İttihat ve Terakki yönetimi tarafından “ordu iâşesi” ve devlet borçları gerekçesiyle zorla elinden alınmıştır. Hatta sürgündeki ilk aylarda köşkün mutfak masraflarını karşılamakta ve yanındaki az sayıda sadık hizmetkarın ihtiyaçlarını görmekte dahi zorluk çekmiştir.
- Hastalık ve Yaşlılık: Selanik’in nemli havası, ilerleyen yaşı (70’e merdiven dayamıştı) ve yaşadığı derin moral çöküntüsü sebebiyle mide ve romatizma rahatsızlıkları nüksetmiştir. İlaç ve doktor temini bile uzun süre İttihatçı subayların insafına ve bürokratik izinlerine tabi kalmıştır. 1912’de Balkan Harbi patlak verip Selanik düşme tehlikesine girince, düşmana esir düşmesinden korkulduğu için İstanbul’a (Beylerbeyi Sarayı’na) zorlukla nakledilmiştir.
İttihat ve Terakki’nin Pişmanlığı: Eski Sultandan Yardım Dilenişi
Sultan II. Abdülhamid’i “müstebit ve zalim” ilan ederek tahttan indiren İttihat ve Terakki Cemiyeti liderleri (Enver, Talat ve Cemal Paşalar), devleti yönettikleri süreçte ardı ardına gelen felaketlerle (Trablusgarp, Balkan Savaşları ve nihayetinde I. Dünya Savaşı buhranı) karşı karşıya kalmışlardır.
Onun dönemindeki diplomatik dehanın ve savaşsız geçen 33 yılın değerini ancak devlet ellerinden kayıp giderken anlayan bazı İttihatçı liderler, Beylerbeyi Sarayı’nda zorunlu ikamette bulunan eski padişahı gizlice ziyaret ederek akıl danışmış ve yardım dilemişlerdir:
Özellikle I. Dünya Savaşı’nın en kritik dönemlerinde, Osmanlı ordularının gidişatı ve uluslararası dengeler konusunda Enver Paşa ve bazı kurmaylar Beylerbeyi Sarayı’na giderek Abdülhamid Han’ın tecrübelerine başvurmuşlardır.
“Beni Dinleseydiniz Bu Felaketler Yaşanmazdı”: İttihatçıların kendisinden dış politika ve askeri strateji konusunda fikir almak istemesi üzerine hüzünlenen eski sultan, onlara Almanların safında aceleyle savaşa girmenin büyük bir hata olduğunu belirtmiştir. Kendisinin yıllarca büyük devletleri birbirine kırdırarak savaşı engellediğini hatırlatarak, “Devleti çocuk oyuncağı sanıp tecrübesiz ellerde fırtınaya sürüklediniz” diyerek sitem etmiştir. İttihatçıların önde gelen isimleri, yıkılış kapıya dayandığında onun haklılığını itiraf etmek zorunda kalmışlardır.
Hayatının son yıllarını burada gözetim altında geçiren Sultan II. Abdülhamid Han, 10 Şubat 1918’de Beylerbeyi Sarayı’nda vefat etti.
Padişahın naaşı, önce deniz yoluyla Topkapı Sarayı’na nakledilmiştir. Sarayda geleneklere uygun olarak yıkanıp kefenleme işlemleri tamamlanmıştır. Cenaze namazı, devlet erkanı, ulema, İttihat ve Terakki yöneticileri ile Hanedan mensuplarının katılımıyla Topkapı Sarayı’nın Babüssaade (Saadet Kapısı) meydanında eda edilmiştir. Namazı dönemin Şeyhülislamı kıldırmıştır. Namazın ardından tabut, saraydan çıkarılarak muazzam bir halk ve asker katılımıyla Divanyolu caddesi üzerinden yürünerek bugünkü Çemberlitaş semtinde yer alan Sultan II. Mahmud Türbesi’ne getirilmiş ve buraya defnedilmiştir.
Sultan II. Abdülhamid Han’ın Kabri
Sultan II. Abdülhamid Han’ın kabri, İstanbul’un tarihi yarımadasında, Fatih ilçesine bağlı Çemberlitaş semtinde, Divanyolu Caddesi üzerinde yer alan Sultan II. Mahmud Türbesi içerisindedir.
