Ne)mrut, Hz. İbrahim’i kalenin bulunduğu tepeden ateşe fırlattığında, ateşin suya, odunların ise balıklara dönüştüğü yer tam olarak burasıdır. Camii, Hz. İbrahim’in düştüğü makamın hemen yanı başında yükselir.
Halilürrahman Camii, halk arasında bilinen diğer adlarıyla Döşeme Camii veya Makam Camii, Şanlıurfa’nın inanç turizminin kalbi olan Balıklıgöl’ü çevreleyen Halîlürrahman Külliyesi’nin en eski binasıdır. Aynı zamanda Urfa’nın en erken tarihli camisi olma özelliğini taşır.
Sağladığınız kaynaklar doğrultusunda güncellenmiş tarihi ve mimari yazısı şu şekildedir:
Tarihçesi
Caminin bulunduğu alanda, İslamiyet öncesi dönemde Hristiyanlık için önemli bir ibadethane bulunuyordu.
- Meryem Ana Kilisesi: MS 504 yılında Rahip Urbisyus tarafından Hz. İsa Peygamber’in annesi Hz. Meryem adına bir kilise inşa ettirilmiştir.
- Camiye Dönüşümü ve Kitabesi: Bazı tarihi kaynaklarda bu binayı Abbâsî halifelerinden Me’mûn’un camiye dönüştürerek yaptırdığı söylense de, yapının üzerinde yer alan kitabesi farklı bir bilgi vermektedir. Kitabeye göre cami, 608 (M. 1211-12) yılında Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin yeğeni el-Melikü’l-Eşref Muzafferüddin Mûsâ tarafından inşa ettirilmiştir.
- Tarihi Restorasyonlar: Zaman içinde çeşitli değişikliklere uğrayan yapı, Eyyûbî mimarisine has orijinal özelliklerini büyük ölçüde yitirmiştir. Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde restore edilen cami, 1810 yılında geçirdiği oldukça kapsamlı ve köklü bir onarımın ardından bugünkü şeklini almıştır.
İsimlerinin Kökeni
- Halîlürrahman Camii: Külliyenin genel adından ve alanın manevi bağından gelir.
- Döşeme Camii: Halk arasında yaygın olarak kullanılan bir diğer adıdır.
- Makam Camii: Bünyesinde barındırdığı kutsal kabul edilen Hz. İbrâhim’in makamından dolayı bu isimle de anılmaktadır.
Mimari Yapısı ve Bölümleri
Balıklıgöl’ün güney kıyısının batı köşesine yakın bir konumda yer alan Halîlürrahman Camii, kesme taş mimarisiyle inşa edilmiştir. Dışarıdan bakıldığında tek bir bütün gibi görünse de aslında iç içe geçmiş iki ana bölümden oluşur:
- Makam Kısmı: Kaş kemerli bir kapıdan girilen, kutsal su kaynağının önünde yer alan kubbeli ve kare planlı mekândır. Bu bölüm Hz. İbrahim’in makamı olarak kabul edilir.
- Cami Kısmı: Dikdörtgen planlı olan bu ana bölümde, ortada dört pâyenin (sütunun) taşıdığı pandantif geçişli bir kubbe yer alır. Bu merkezî kubbenin etrafında ise sekiz çapraz tonozun örttüğü, kıble duvarına paralel olacak şekilde tasarlanmış üç sahnlı (nefli) bir iç düzenleme hakimdir.
- Minaresi: Caminin dikkat çeken minaresi de tıpkı ana bina gibi Selahattin Eyyubi’nin yeğeni El Melik’ül Eşref Muzafferüddin Musa tarafından 1211–1212 yıllarında onarılarak camiye kazandırılmıştır.
Halîlürrahman Camii, asırlara meydan okuyan katmanlı tarihi yapısı, bünyesindeki şifalı su kaynağı ve Hz. İbrahim’in makamıyla günümüzde de Urfa’nın en görkemli inanç ve kültür miraslarından biri olmayı sürdürmektedir.