İnşasına Artuklular döneminde (14. yüzyıl) başlanan medrese, Timur yönetimindeki Moğol akınları nedeniyle yarım kalmıştır. Yapı üzerindeki inşa kitabesinin bulunmaması nedeniyle kesin bir bilgi olmasa da birçok kaynakta 15. yüzyılın sonlarında Akkoyunlu Sultanı Kasım İbn Cihangir döneminde (1487-1507) tamamlandığı belirtilmektedir. 16. yüzyılda Mardin’in en zengin ve geliri en fazla olan vakfı durumundaki yapı, I. Dünya Savaşı’na kadar kesintisiz eğitim vermiş, savaş sırasında ve sonrasında ise bir dönem asker konağı olarak kullanılmıştır.
Mimari Yapısı ve Eğitim
Medresenin anıtsal Taç kapısında, bitkisel ve geometrik motiflerin ahenkle işlendiği zengin bir kompozisyon yer alır. Taç kapı girişindeki holün karşısında baş müderris odası, güneybatısında ise yapının en büyük bölümlerinden biri olan mescit bulunur.
- Odalar ve Türbe: Yapıda on biri alt katta, on ikisi üst katta olmak üzere toplam 23 oda yer alır. Güneybatıda dilimli kubbe ile örtülü oda içerisinde Kasım Bey ve kız kardeşine ait olduğu düşünülen sembolik iki adet sanduka yer almaktadır.
- Selsebil ve Havuz: Avlunun kuzeyinde çeşmeli (selsebilli) eyvan ve avlunun tam ortasında çeşme sularının aktarmalı havuzlarla aktığı kare formlu bir havuz yapısı bulunur.
- Derslik Kapıları ve Müfredat: Dersliklerin kapı yüksekliği bir metreden biraz fazladır. Bunun sebebinin “öğrencinin hocasının huzuruna girerken başını eğerek hürmette kusur etmemesi” olduğu değerlendirilmektedir. Kapıların üzerindeki semboller ise o dönem dersliklerde hangi alanda eğitim verildiğini ifade eder. Medresede yalnızca dini eğitimler değil; Tıp, Astronomi, Matematik ve Kimya gibi pozitif bilimlerde de eğitim verilmiştir.
Medrese İçerisindeki Camii Bölümü
Kasımiye Medresesi sadece bir eğitim yuvası değil, aynı zamanda dönemin dini ihtiyaçlarını karşılayan kapsamlı bir külliye niteliğindedir. Giriş holünün güneybatısında yer alan mescit (camii) bölümü, yapının en geniş ve görkemli alanlarından biridir. Kesme taş işçiliği ve akustik yapısıyla öne çıkan bu ibadet alanı, medreseye gelen öğrenci ve müderrislerin toplu ibadetlerini gerçekleştirmeleri için özel olarak tasarlanmıştır.
Çeşmenin Hikâyesi ve Tasavvuf Felsefesi
Medresenin avlusundaki selsebilli eyvan içerisinde yer alan çeşme düzenlemesinde, İslami tasavvuf felsefesine göre suyun akışıyla doğumdan ölüme kadar geçen insan hayatı ve sonrası simgelenmiştir:
- Doğum ve Anne Rahmi: Çeşmeden çıkan su hayatın başlangıç noktası olarak görülür ve ana rahmini temsil eder.
- Bebeklik ve Çocukluk: Suyun döküldüğü ilk yer bebeklik bölümüdür. Akış yönüne göre sırasıyla çocukluk bölümü takip eder.
- Gençlik ve Yaşlılık: Su ince bir yoldan akmaya devam ederek gençlik ve ardından yaşlılık evresini simgeleyen bölümlerden geçer.
- Mahşer: Medresenin avlusunda yer alan ve suyun en son döküldüğü geniş havuz ise ölümden sonraki hayatı, yani “Mahşer” havuzunu temsil etmektedir.
Efsaneler ve Gerçekler
Çeşitli rivayetlere göre Kasım İbn Cihangir, amcası Uzun Hasan tarafından bu medresede katledilmiştir. Medresenin selsebilli eyvan bölümündeki duvarlarda görülen lekelerin Sultan Kasım’ın kan izleri olduğuna inanılmaktadır.
Ancak duvardan kazınarak alınan örnekler üzerinde yapılan bilimsel analizler bu efsaneyi çürütmüştür:
- Kastle-Mayer, Adler ve Luminol reaktifleri ile yapılan incelemeler ve
- Taşın ile lekeyi oluşturan maddenin mineral yapısını belirlemek için yapılan X-Ray difraktometre (XRD) analizleri
sonucunda bu lekelerin kan değil, bitkisel kökenli bir boya olduğu tespit edilmiştir.
Kasımiye Medresesi Nerede?
Tarihi Mardin şehir merkezine oldukça yakın bir mesafede, geniş ve panoramik Mezopotamya Ovası’na hâkim bir tepe yamacında yer almaktadır. Şehir merkezinden toplu taşıma araçları veya özel araçla kolaylıkla ulaşılabilmektedir.