Bursa’nın tarihi sokaklarında, İpek Hanı’nın hemen arkasında, Sağrıcı Sungur Mescidi yanında mütevazı ama hikayesiyle devleşen bir durak vardır: Esir Dede Türbesi. Halk arasında “Esir Dede” olarak yerleşen bu isim, aslında Osmanlı imparatorluğunun en yüksek dini makamı olan Şeyhülislamlığa kadar yükselmiş, hayatı maceralarla ve sürgünlerle geçmiş bir alime; Esiri Mehmed Efendi’ye aittir.
Esaretten Şeyhülislamlığa Uzanan Bir Ömür
Aslen İbradılı olan Mehmed Efendi, eğitimini İstanbul’da tamamladıktan sonra müderrislik ve kadılık gibi önemli görevlerde bulundu. Ancak onun hayatındaki dönüm noktası 1644 yılındadır. Mekke kadılığına tayin edildiğinde Mısır’a gitmek üzere bindiği gemi, Rodos açıklarında Malta şövalyelerinin saldırısına uğrar.
Yanındaki Sünbül Ağa’nın öldürüldüğü bu kanlı baskında esir düşen Mehmed Efendi, tam dört yıl boyunca esaret hayatı yaşar. Fidye karşılığı kurtulup İstanbul’a döndüğünde artık o, “Esiri” (Esir düşmüş) lakabıyla anılacaktır.
Siyasi Çalkantılar ve Bursa Sürgünü
Kariyer basamaklarını hızla tırmanarak 1659 yılında Şeyhülislamlık makamına getirilen Esiri Mehmed Efendi, devletin en zorlu dönemlerinden birine tanıklık eder. Ancak dönemin güçlü sadrazamı Köprülü Fazıl Ahmed Paşa ile yaşadığı bir diyalog, onun kaderini değiştirir. Köprülü Mehmed Paşa’nın sert yönetimini eleştirmesi üzerine başlayan tartışma, azledilmesine ve önce Gelibolu, ardından Rodos ve nihayetinde Bursa’ya sürgün edilmesine neden olur.
Bursa’daki İzleri: Sağrıcı Sungur ve Esir Dede Türbesi
Ömrünün son 20 yılını Bursa’da hayır işlerine adayarak geçiren Esiri Mehmed Efendi, bugün kendi adıyla anılan türbesini ve çevresindeki yapıları bizzat ihya etmiştir.
- Türbenin İnşası: Türbe, 1680 yılında (vefatından bir yıl önce) bizzat kendisi tarafından yaptırılmıştır.
- Mekan Özellikleri: Dikdörtgen planlı, duvarları taş ve tuğla örgülü, üzeri ise çatıyla örtülü klasik bir Osmanlı yapısıdır. Kuzey cephesindeki büyük sivri kemerli girişiyle dikkat çeker.
- İsim Değişimi: Türbe aslında eski bir mahalle olan Sağrıcı Sungur (veya Sarıca Sungur) mahallesinde yer aldığı için bu isimle anılırdı. Ancak Şeyhülislamın popülaritesi ve “Esiri” lakabının halk ağzında dönüşmesiyle zamanla Esir Dede Türbesi olarak tescillenmiştir.
- Türbede Yatanlar: Burada sadece Esiri Mehmed Efendi değil; annesi Fatma Hanım ve kardeşi Ali Efendi de metfundur.