Tezkiretü’l-Bünyân (Yapılar Kitabı), Osmanlı İmparatorluğu’nun başmimarı Mimar Sinan’ın hayatını ve eserlerini bizzat kendi ağzından anlattığı en önemli biyografik kaynaktır. Sinan’ın yakın dostu şair ve nakkaş Sâî Mustafa Çelebi tarafından kaleme alınan bu eser, sadece bir mimari döküm değil, aynı zamanda 16. yüzyıl Osmanlı dünyasına dair eşsiz bir belgedir.
Eserin Önemi ve İçeriği
Eser, Sinan’ın çocukluğundan, Yeniçeri ocağındaki askerlik yıllarına, Kanuni Sultan Süleyman ile olan seferlerinden mimarbaşılığa yükselişine kadar olan süreci kapsar. Özellikle Selimiye Camii’nin kubbesini nasıl inşa ettiğini ve Ayasofya ile olan kıyaslamalarını anlattığı bölümler mimarlık tarihi açısından kritiktir.
Tezkiretü’l-Bünyân’daki Eser Listesi (Orijinal Tasnif)
Eserin sonunda, Mimar Sinan’ın inşa ettiği veya onardığı yapıların kategorize edilmiş bir listesi bulunur. Sâî Mustafa Çelebi’nin kaydettiği orijinal sıralama ve adetler şu şekildedir:
| Yapı Türü | Adet |
| Cevâmi‘ (Büyük Camiler) | 84 |
| Mescid (Küçük Camiler) | 52 |
| Medaris (Medreseler) | 57 |
| Dârü’l-kurrâ (Kuran Eğitim Merkezleri) | 7 |
| İmaret (Aşevleri) | 17 |
| Dârü’ş-şifâ (Hastaneler) | 3 |
| Su Yolları ve Kemerler | 7 |
| Köprüler | 8 |
| Kervansaraylar | 20 |
| Saraylar | 33 |
| Mahzenler (Depolar) | 6 |
| Hamamlar | 48 |
| TOPLAM | 342 |
Eserin Edebi Dili
Tezkiretü’l-Bünyân sadece bir “liste” değil, aynı zamanda seci (nesirde kafiye) sanatıyla süslenmiş bir edebiyat eseridir. Sinan, tevazu göstermekle birlikte başarısını şu ünlü sözlerle vurgular:
“Çıraklığımı İstanbul’daki Şehzade Camii’nde yaptım. Kalfalığımı Süleymaniye Camii’nde tamamladım. Ustalık eserimi ise Edirne’deki Selimiye Camii ile ortaya koydum.”
Kaynakça:
Sâî Mustafa Çelebi, Tezkiretü’l-Bünyân ve Tezkiretü’l-Ebniye (Haz. Hayati Develi – Samih Rifat), Koç Kültür Sanat Tanıtım, İstanbul, 2002.
TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tezkiretü’l-Bünyân” Maddesi, Müellif: Zeki Sönmez (Erişim: 2024).
Saatçi, Suphi, Mimar Sinan ve Tezkiretü’l-Bünyân, MTV Yayınları, İstanbul, 1989.
Mülayim, Selçuk, Sinan: Yarattığı Dünyalar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2011.
ÇEKÜL Vakfı, Sinan’a Saygı Projesi Eser Envanteri