Bursa’nın manevi mimarlarından biri olan Abdullah Münzevi Efendi, halk arasında bilinen adıyla Zikir Dede, 18. yüzyılda yaşamış çok önemli bir Nakşibendi şeyhi, alimi ve vakıf insanıdır. Bursa’da yürüttüğü irşad faaliyetleri, kurduğu dergâh ve özellikle Bursa Ulu Camii bünyesinde oluşturduğu kütüphane ile şehrin kültürel ve manevi hafızasında silinmez bir iz bırakmıştır.
Zikir Dede ve “Münzevi” Lakabının Kökeni
Asıl adı Abdullah Nasuh Efendi olan bu mübarek zat, aslen Karamanlıdır. Hayatının önemli bir kısmını Nakşibendi tarikatına hizmet ederek geçirmiştir. Bursa’ya ilk geldiğinde Boyacılar Camii yakınlarında mütevazı bir ev kiralayarak uzun süre uzlete (yalnızlığa) çekilmiştir. Halk arasında “Münzevi” (uzlete çekilen) lakabıyla tanınmasının temel sebebi budur. Sürekli zikirle meşgul olması ve etrafına zikir ahlakını yayması sebebiyle de zamanla halk nezdinde Zikir Dede olarak anılmaya başlanmıştır.
Uzlet döneminin ardından Bursa’nın Sarı Abdullah mahallesine yerleşmiş, burada kendi adına bir cami ve Nakşibendi tekkesi (dergâhı) inşa ederek talebe yetiştirmeye başlamıştır.
Abdullah Münzevi Efendi Vakfiyesi ve Dergâh Hayatı
1784 yılında, dönemin Bursa Kadısı Şeyh Mehmed Efendi ve Rumeli Kazaskeri Ahmed Efendi’nin de arzusu ve destekleriyle, inşa ettiği cami ve dergâh yapılarını güvence altına almak adına resmi bir vakıf kurmuştur. Bu vakfiyenin şartları, dergâhtaki manevi ve sosyal hayatın derinliğini gözler önüne sermektedir. Vakıf şartlarında şu ibareler yer almaktadır:
“Cuma namazı ile Pazar ve Perşembe günleri İkindi namazından sonra Hatm-i Hâcegân’ı yapılacak, Kur’an-ı Kerim’den bir aşır okunacak ve o cemiyette hazır bulunan cemaate yemek verilecektir.”
Bursa Ulu Camii Kütüphanesi’nin Temelleri
Zikir Dede’nin Bursa’ya yaptığı en büyük kültürel hizmetlerden biri, Bursa Ulu Camii içerisinde, hünkâr mahfilinin hemen altında bir kütüphane kurmuş olmasıdır.
Kendi şahsi kütüphanesindeki nadide eserlerle birlikte, çevre ilim çevrelerinden temin ettiği 500’den fazla el yazması ve basılı kitabı 1786 yılında vakfederek bu kütüphanenin temellerini atmıştır. Abdullah Münzevi Efendi’nin kurduğu bu koleksiyon, günümüzde Bursa Yazma ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi‘nin en zengin ve en kıymetli bölümlerinden birini oluşturmaktadır.
Vefatı, Dergâhın Yıkılışı ve Kabrinin Emir Sultan’a Nakli
Münzevî Şeyh Abdullah Efendi, Hicri 1210 (Miladi 1795-1796) tarihinde vefat etmiş ve kendi inşa ettirdiği dergâhın haziresine (bahçesindeki mezarlığa) defnedilmiştir.
Ancak üzücü bir gelişme olarak, 1973 yılında Bursa’da yapılan yol genişletme çalışmaları sırasında Zikir Dede Dergâhı ve haziresi tamamen yıktırılmıştır. Dergâh arazisinin bir kısmı yola gitmiş, bir kısmının üzerine ise iş merkezi yapılmıştır. Yıkım esnasında Abdullah Münzevi Efendi’nin ve haziredeki diğer zatların kabirleri Emir Sultan Mezarlığı’na nakledilmiştir. Günümüzde Zikir Dede’nin kabri, Emir Sultan Türbesi’nin kuzey tarafında bulunan paftada, koruyucu bir şebeke içinde ziyaret edilebilmektedir.
Zikir Dede Dergâhı’nın Kronolojik Şeyhlik Silsilesi
Şeyh Abdullah Efendi’nin kısa müddet şeylik döneminden sonra sırasıyla
- Şeyh Abdullah Efendi (1220/1805)
- Şeyh Ahmed Efendi (1225/1810)
- Şeyh Hafız Mehmed Emin Efendi (1239/1823)
- Şeyh Mehmed Sadık Efendi (1262/1846)
- Şeyh Ahmed Ferid Efendi (1284/1867)
- Şeyh Mustafa Vahyî Efendi (1344/1925) Son şeyh, dergâhların kapatılması kanunun çıkarılmasından hemen sonra vefat etmiş ve Emirsultan mezarlığına defnedilmiştir.
Kaynak: Uludağ Üniversitesi, BBB